طراحی جایگاه گاوهای تازه‌زا

مهندس مریم صفدریان*

پرورش‌دهندگان گاو شیری، طرح جامعی را برای جایگاه گاوهای دوره انتقال، بر اساس سبک مدیریتی و جانمایی بخش‌های مختلف یک گاوداری به سه شیوه زیر ارائه داده‌اند:

1- روش سنتی

2- روش به تدریج وارد/ به‌تدریج خارج

3- روش همه وارد / همه خارج

روش سنتی

متداول‌ترین روش، روش سنتی است که یک جایگاه مجزا برای استقرار گاوها و تلیسه‌ها 21 تا 30 روز قبل از زایش تعبیه می‌شود که اگر مدیریت زایش، روش «انتقال به زایشگاه درست در موقع زایمان» را انتخاب کرده باشد، به یک زایشگاه انفرادی یا گروهی متصل می‌شود.
در گله‌های کوچک‌تر، ممکن است گاوها در کل دوره خشکی در یک گروه قرار بگیرند. جایگاه‌های فری استال‌های دو ردیفه با تعبیه تقاطع بین هر 12 تا 15 استال به جهت تأمین فضای کافی آخور برای آن‌ها توصیه می‌شود. تقاطع‌ها به طور معمول 4.3 متر عرض دارند تا هم امکان تعبیه آبشخور فراهم شود و هم فضایی برای حرکت گاو در اطراف آن وجود داشته باشد. راهروهای مشترک ممکن است با عرض 7.9 متر بین دو ردیف استال با یک آبشخور در مرکز و با دسترسی به آبشخور تقسیم‌بندی شوند، تا ‌در مواقع لزوم با باز کردن آن‌ها، فضای بیشتری فراهم شود.
در‌صورت نبودن راهروی هدایت گاو درسمت بدون آخورجایگاه،
فری استال‌های سر به دم توصیه می‌شوند، چون در این صورت علائم زایمان در یک گاو خوابیده از سمت راهروی خوراک قابل مشاهده است؛ ولی وقتی راهروی هدایت گاو وجود دارد، طرح استال‌ها می‌تواند سر به سر یا دم به دم باشد؛ چون کارگر در هر صورت می‌تواند در اطراف محیط جایگاه به‌‌راحتی برای مشاهده علائم، قدم بزند. با این روش، گاوها مزاحمتی برای کارگری که وارد می‌شود، ایجاد نمی‌کنند؛ مگر این‌که در حال زایمان باشند (شکل1).
تلیسه‌ها و گاوهای بالغ ممکن است جدا از یکدیگر و در جایگاه‌های مخصوص گاوهای تازه‌زا دسته‌بندی ‌شوند. مزیت این روش، این است که می‌توان جایگاه را با توجه به اندازه گاوی که قرار است از آن استفاده کند، طراحی کرده و در صورت تمایل می‌توان جیره‌های جداگانه برای آن‌ها تنظیم کرد.
شکل (1) یک طرح سنتی جایگاه انتظار زایش با استال‌های سر به سر دو ردیفه که جایگاه تلیسه‌ها از گاوهای بالغ را جدا می‌کند و هر دو جایگاه‌ از طریق یک راهرو در خارج از جایگاه به زایشگاه متصل هستند. این راهرو، امکان مشاهده گاوها برای بروز علاِئم زایمان در آن‌ها را بدون وارد شدن به جایگاه فراهم می‌کند.

روش به تدریج وارد- به تدریج خارج
روش به تدریج وارد – به تدریج خارج در گله‌های بزرگ‌تر و با بیش از هزار رأس گاو و همچنین در سیستم مدیریتی «انتقال به زایشگاه درست در موقع زایمان» رواج یافته است؛ اگرچه می‌تواند با سایر استراتژی‌های مدیریتی زایشگاه سازگار شود. این روش، مزیت منحصر به فردی دارد که توجه کارگران را به گروه کوچک‌تری از گاوها در جایگاهی در مجاورت زایشگاه متمرکز می‌کند.
جایگاه گاوهای پیش از زایش، جایگاهی است که گاوها سه هفته قبل از تاریخ پیش‌بینی شده زایمان به آن انتقال می‌یابند. جایگاه به‌تدریج پر شده و به سه جایگاه جداگانه تقسیم می‌شود که گاوها بسته به فاصله زایمان، در هفته اول یا دوم و سوم در آن قرار می‌گیرند. اگر گله به اندازه کافی بزرگ باشد، می‌توان جایگاه‌های جداگانه‌ای برای تلیسه‌ها و گاوهای بالغ، قبل از زایش در نظر گرفت (شکل2).
دورترین جایگاه از زایشگاه با گاوهایی پر می‌شودکه 21 روز قبل از زایمان هستند. سپس این گروه وارد جایگاه مجاوری می‌شوند که 14 روز تا زایمان فاصله دارند و گروه قبلی هم وارد جایگاه بعدی می‌شوند که درست در مجاورت زایشگاه قرار دارد.این گاوها 7روز تا زایمان فاصله دارند و بیشتر مورد توجه کارگران زایشگاه قرار خواهند گرفت و در واقع گروه حساس نزدیک به زایش هستند.
البته آخرین جایگاه تا زمانی که گروه بعدی بخواهد وارد شود، خالی نخواهد بود. بنابراین باید ظرفیت آن 10 تا 15 درصد بیش از اندازه پیش بینی شده باشد تا هم گاوهایی که هنوز زایمان نکرده‌اند و هم گاوهایی که از گروه قبلی به این گروه می‌پیوندند را در خود جای دهد. این سیستم، تنش حاصل از ورود به گروه جدید را 7 روز قبل از زایش، در درصد اندکی از گاوها ایجاد می‌کند، ولی تأثیرات منفی گروه‌بندی مجدد، بیشتر روی گاوهایی است که وارد جایگاه جدید می‌شوند تا گاوهایی که از قبل ساکن آن گروه بوده‌اند ‌که با تأمین فضای بیشتر می‌توان بر این شکل فاِئق آمد.

شکل 1). نمای جایگاه زایش یک جایگاه 2500 رأسی

شکل 2). تعبیه یک در جلوی جایگاه برای حرکت دادن آسان گاوها به راهرو و سپس انتقال آن‌ها به جایگاه‌های دیگر یا زایشگاه

خروجی‌های منتهی به راهروهای بین ردیف‌های استال، نقش زیادی در جا‌به‌جا کردن و انتقال گاو به گروه جدید دارند. در این طرح، آخرین جایگاه قبل از زایشگاه می‌تواند مجهز به فری استال یا یا جایگاه با بستر فشرده باشد که ممکن است اندازه آن دو برابر زایشگاه در نظر گرفته شود.این روش در گله‌هایی با بهاربندهای بزرگ نیز استفاده می‌شود که در آنها بهاربند پیش از زایش به 3 بخش جداگانه تقسیم می‌شود و انتقال گاوها به جایگاه‌ها به سمت زایشگاه، بسته به تاریخ زایمان صورت می‌گیرد.
در این طرح‌های چندین جایگاهی، امکان هدایت گاو آبستن در راهروهای هدایت گاوها در اطراف تأسیسات باید وجود داشته باشد و 1 تا 2 فری استال برای داشتن فضا به جهت افزودن یک نقطه دسترسی حذف می‌شود تا امکان انتقال راحت گاوها توسط گاوبَر به جایگاه دیگر یا زایشگاه وجود داشته باشد(شکل3)

روش همه وارد- همه خارج

استفاده از رویکرد مدیریتی همه وارد- همه خارج در مدیریت گاوهای دوره انتقال مرسوم نیست، اما می‌تواند در سیستم‌های بستر فشرده (شکل4) یا فری استال ادغام شده با زایشگاه اجرا شود (شکل5). مدت زمان اقامت را می‌توان به‌گونه‌ای تنظیم کرد که جایگاه یا تنها مختص گاوهای تازه‌زا باشد یا کل گاوهای دوره خشکی را با احتساب متوسط نرخ زایمان در هفته در خود جای دهد. در این سیستم، گاوها در کل دوره تازه‌زا یا خشکی در یک گروه با حفظ غالبیت اجتماعی خود باقی می‌مانند. در سیستم‌های با بستر فشرده، محل زایش گاوها ممکن است در همان جایگاه باشد یا به زایشگاه جداگانه‌ای منتقل شوند.

شکل4). یک جایگاه انتظار زایش با مدیریت همه وارد- همه خارج

شکل 5) یک جایگاه گاوهای خشک با مدیریت همه وارد – همه خارج 

زایشگاه
زایشگاه، جایگاهی است که گاو، گوساله خود را در آن به دنیا می‌آورد که ممکن است به‌صورت انفرادی یا گروهی طراحی شود. مهمترین اولویت‌ها در طراحی این جایگاه در نظر گرفتن فضای کافی (به طور معمول 9.3 تا 13.9 مترمربع به ازای هر گاو)، تأمین بستری نرم که ترجیحاً بستر کاهی است (با دسترسی آسان برای تمیز کردن آن)، فاصله کم از جایگاه گاوهای تازه‌زا، فاصله زیاد از مناطق پررفت و آمد و تعبیه موانعی برای جدا کردن گاو از بقیه گروه است (شکل6).

شکل 6. جایگاه زایش انفرادی

به‌طور ایده‌آل این جایگاه‌ها باید بایستی محلی برای دوشیدن سریع آغوز پس از زایمان (شکل9) و یک جایگاه نزدیک تمیز و گرم برای انتقال گوساله پس از لیسیده شدن توسط مادرش باشد که در ضمن آب و غذا را نیز برای گوساله تأمین ‌کند.

جایگاه آغوز
پس از زایمان، گاو برای بهبود تنش حاصل از زایمان، به یک جایگاه راحت و مناسب نیاز دارد. گاوهای بالغی که تحت درمان با آنتی‌بیوتیک گاو خشک قرار گرفته‌اند، نباید شیردوشی شوند و جهت جلوگیری از باقی‌ماندن بقایای دارویی، جداسازی شیر این گاوهای ضروری است. در بعضی از گله‌ها، این گاوها به جایگاه گاوهای تازه زا و یا سایر گاوهای دوشا می‌پیوندند، ولی شیر آن‌ها در زمان دوشش جدا می‌شود. در برخی دیگر، این گاوها برای چند روز به یک جایگاه جداگانه به نام جایگاه آغوز انتقال داده می‌شوند تا بقایای آنتی‌بیوتیک در شیر آن‌ها از بین برود. در برخی دیگر از گله‌ها، این جایگاه همان بیمارستان است و گاوها با سایر گاوهای بیمار، تحت درمان آنتی‌بیوتیک در یک گروه قرار می‌گیرند.
بدیهی است که نگه‌داری توأم گاوهای بیمار با گاوهای تازه‌زا در یک جایگاه، یک عامل خطر بالقوه برای شیوع بیماری‌هایی مانند سالمونلوز است؛ زیرا بیمارستان همیشه بالاترین میزان آلودگی را داشته، ولی به‌نظر می‌رسد برخی از گله‌ها بدون بروز مشکل، واضحی این خطر را پذیرفته و این جایگاه را مدیریت می‌کنند.
ترجیح نویسنده این است که یک جایگاه گروهی با بستر فشرده در مجاورت زایشگاه، صرفاً برای گاوهایی که بقایای آنتی‌بیوتیکی دارند، تعبیه شود و گاوهای بیمار و مبتلا به لنگش در بیمارستان به‌طور جداگانه مدیریت شوند. مزیت این نوع نگهداری، کسب اطمینان از عدم وجود منبع آب مشترک بین گاوهای سالم و بیمار و همچنین قرارگیری بیمارستان در انتهای راهروی جمع‌آوری کود است تا از انتقال مدفوع آلوده به جایگاه گاوهای سالم جلوگیری شود.
نکته مهم دیگری که ممکن است لازم باشد تا بلافاصله پس از زایمان مورد توجه قرار گیرد،تغییر در روش مرسوم جداسازی گوساله از مادر (‌یا بلافاصله پس از تولد یا کمی پس از تولد) است‌. نظریه‌های مختلفی، حفظ تماس بین گوساله و مادر را در بخشی از روز، لازم دانسته‌اند. افزودن یک جایگاه پرستاری در کنار جایگاه آغوز، می‌تواند گاوهای تازه‌زا را از جایگاه آغوز به جایگاه پرستاری گوساله‌ها، انتقال دهد. این رویکرد باید از لحاظ پیامدهای سلامتی در طولانی مدت به دقت بررسی شود. برای کسب موفقیت، جایگاه پرورش گوساله باید به‌طور بهداشتی و با تغذیه مکمل شیر و به دور از دسترس گاوها، مدیریت شود. برای دستیابی به این هدف، تعبیه نرده‌ها و درهای انگشتی ممکن است کافی باشد.

*‌ کارشناس ارشد تغذیه دام و طیور